YazıPortal Resmi İnternet Sayfasıdır
İlişkili içerikler
Ümit ÖZDEMİR / 22.06.2025
Acı Hayat Metin Erksan’ın konut meselesi üzerine kafa yorduğu film film daha sonra pek çok başarısız ve ticari tekrarı olsa da etkileri günümüze kadar uzanan bir meseleyi, konut sorununu tartışmaya açıyor. 1960’lı yıllarda etkisi giderek artan kentleşme olgusu, meselesinin önemli ve inkar edilemez bir parçası olarak konut sorununu Erksan yorumuyla gündeme getirilmesi, Erksan’ın Acı Hayat’ı bildik Yeşilçam melodram kalıplarının dışına taşırmasıyla, yeni bir estetik düzeye ulaşır. Bunda hiç şüphesiz filmin kameramanı Ali Uğur’un Acı Hayat’ın estetiğine sunduğu katkının payı büyüktür. Konut sorununun marksist literatürde ele alındığı haliyle, Engels’in Konut Sorunu çalışmasında altını çizdiği üzere, kapitalist kentleşme ve özel mülkiyet olgusu, konut sorununu içinden çıkılamaz bir hale getirirken, sorunu evlenme hazırlığı içindeki bir çift ekseninde kurgulamasıyla, Erksan klasik drama unsurlarının bütün öğelerini filminin içine yerleştirir. Filmi hakkında Metin Erksan’a kulak verelim:
“Acı Hayat önemli bir film Türk sinemasının dönüm noktalarından biri o filmin yalnızca ticari başarısından söz ediyorlar bazı tabirler var eli yüzü düzgün iyiydi güzeldi kullanışlı falan filan. Tabii yanlış bir bakış bu çok sığ bir bakış acı hayatın ortaya getirdiği problem neydi ? Evsizlik kiralar filmin bütün dramı insanlar ev bulamıyorlar, kiralar yüksek zaten filmde bir alegori de vardı evlenmek ev bulmak yani bir evin içine giremedikleri girmedikleri için o kızla o erkek ayrılıyorlar ve film oradan itibaren başlıyordu. Filmin ticari başarısı yalnız filmin eliyle düzgün olmasıyla mı anlatılır böyle sinema tarihçiliği olur mu ? Filmin içinde ne kadar önemli ekonomik toplumsal politik bir problem var ki, insanları nasıl can evinden vuran bir problem ki, 23 yıl sonra olanca Acı Hayat konut sorununa değiniyor temelde. Genç ve birbirini seven bir çift ev bulamadıkları için ayrılıyor manikürcü Nermin (Türkan Şoray) kendisini gördüğünde yıldırım aşkı ile vurulan bir erkeği Ender (Ekrem Bora) yı tercih ediyor. Yoksul genç Mehmet (Ayhan Işık) ise intikamcı. İntikamı acı olacak Nermin’i kapan adamın kız kardeşi Filiz Nebahat Çehre’yi iğfal edecektir. Dahası aşkı yıllar sonra ateşlenen Nermin’in gözü önünde kıza evlenme teklif edecektir. Metin Erksan’ın yer yer yeşilçam klasik anlatı tarzından yürüdüğü filmi, Acı Hayat sınıf atlayarak kendi özüne ve çevresine yabancılaşan Mehmet’in trajik sona doğru yürüyüşüyle iç içe geçmiş çelişkileri gözler önüne serer. Trajik anlatı tiyatro tarihçisi Sevda Şener’in yorumuyla tragedya kahramanının üstünlük bilinci onun hata yapma riskini de beraberinde getirir. Tragedya kahramanı böylesine tehlikeli bir özgürlüğe yazgılı kişidir. Filme dönersek Mehmet karakteri, kazandığı piyango ile sınıf atladığında ilk defa kısıtlamalardan kurtulmuş ve parasızlık yüzünden kavuşamadığı aşkından intikam almak amacıyla Şener’in altını çizdiği üzere hata yapmıştır. Toplumsal koşulların kıskacı altındaki Mehmet karakterinin, Nermin’e duyduğu aşk arzusunun da etkisiyle bu hatayı gerçekleştirirken filmde dramatik olay örgüsünün trajik sona doğru evrilmesiyle çatışma daha da netleşir. Sınıf atlayan ve atladığı küçük burjuva sınıf ile içinden geldiği emekçi sınıfların dayanışmacı değerleri arasında bocalayan Mehmet karakteriyle Erksan bireysel gibi görünenin aslında son derece toplumsal bir özü olduğunu hissettirir. Benzer bir tutuma, Ken Loach filmlerinde de şahit oluruz bireysel gibi görünen her şey, aslında toplumsal bir bağlama, bir sınıf karşıtlığına oturur.
Bu diyalektik aynı zamanda toplumsal gerçekçi sinemanın doğuşunu müjdeleyen bir potansiyeli içinde barındırır. Erksan’ın toplumsal meseleler üzerine kafa yoran filmler yapalım çağrısı, toplumsal hareketliliğin ve sınıf mücadelelerinin giderek ivmelendiği 1960’lı yılların ikinci yarısında yankısını bulur. Toplumsal gerçekçi yönetmenlerin söyleyişiyle, bireyin dramı beyaz perdeye aktarıldığı ve yorumlandığı kadarıyla salt bireyin dramı olamaz. Bu, aynı zamanda kapitalizmin yarattığı toplumsal bir çarpıklıktan beslenen konut ve mülkiyet sorunu üzerine nihayet kafa yormamız gerektiği üzerine bir yoruma ulaşmamıza da sebebiyet verir. İşte Acı Hayat’ı tüm zamanların bir klasiği haline getiren bu olgudur. İnsanın en temel 2 itkisi barınma ve soyunu devam ettirme itkileri, kapitalist üretim yapısının varlığı nedeniyle konut sorununun çözülmesini engellemiştir. Mehmet karakterinin öfkesinin kökeninde ise, kazandığı piyangoyla konuta, servete ve mülkiyete ulaştıktan sonra bütün bunların yarattığı kirliliğin olumsuz etkisi vardır. Filmde Nermin rolünü canlandıran Türkan Şoray’ın “ben oynadığım zaman acı hayatın önemimi anlamamıştım” 1sözleriyle filmin önemine işaret eden sözleri esasen yukarıda tariflemeye çalıştığımız konut sorununun varlığının ispatıydı.
Erksan pek haklı olarak bu dönüşümün birey üzerindeki tahribatına bakarken, iyi bir gözlemci olduğunu kanıtlar. Filmin finalinde yağmur altında mezar başından ayrılan ve deyim yerindeyse enkaza dönüşen Mehmet’in öfkesi Filiz’in elini tutmaya çalıştığı sekansta, elini iterek devam eder ve sonunda çiftin elleri kavuşur. Bu yakın planlarla Erksan aşk-arzu ve çatışma diyalektiğini ilk kez abartılı bir melodram tuzağına düşmeden anlatır. Üretim araçlarının özel mülkiyeti ile üretimin toplumsal niteliği arasındaki uzlaşmaz karşıtlık ve bunun toplumsal altyapıdaki yansımaları, bireyleri ve sınıfları etkisi altına alarak onları olumsuz yönde etkiler. Pir Sultan Abdal’ın “bozuk düzende sağlam çark olmaz” veciz deyişiyle somutlaştığı bu durum, Acı Hayat’ın bir klasik film olarak günümüzde de izlenmesinin nedenini açıklar. Günümüzde sadece İstanbul’da 1.5 milyondan fazla konutun ne satılabildiği ne kiralanabildiği düşünülürse kapitalizmin yarattığı olağanüstü konut balonunun etkisi daha net kavranır. Erksan’ın ortaya koyduğu kadarıyla Acı Hayat’taki temel çelişki, yani barınma sorunu aşılamadığı gibi günümüz Türkiye’sinde yeni Nermin ve Mehmetleri doğuran bir barınma krizine dönüşmüştür. Neoliberal dönemde karikatürize edildiği haliyle barınma krizinin kökeninde ise, üretimden tamamen kopmuş sermaye sınıflarının belediyeler, merkezi iktidar, bürokratlar ve müteahhitler üzerinden kent toprağını yağmalayarak elde ettiği rantın paylaşım kavgası vardır. Bu paylaşım kavgası, yoksulları daha da yoksullaştıran mülksüzleştirme dalgasıyla yeni eşitsizliklere kapı açar. Toplumsal gerçekçi sinemanın izinden yürüyerek, yeni film yorumlarına önümüzdeki aylarda da devam edeceğiz.
1Kurtuluş Kayalı, Kültür Eksenli Türk Sineması Ruhunu Yitirirken, İstanbul, Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023, s.114
